HELD
Achtergrondinformatie
Dit jaar is het 400 jaar geleden dat Michiel de Ruyter werd geboren, één van Nederlands grootste en bekendste helden. Het Michiel de Ruyter-jaar is voor het Rijksmuseum en De Nieuwe Kerk aanleiding gezamenlijk een tentoonstelling te organiseren over heldenverering in Nederland: HELD. Deze tentoonstelling vindt plaats in De Nieuwe Kerk. De tentoonstelling gaat over de wijze waarop Nederland en de Nederlanders helden vereren en vereerd hebben. In De Nieuwe Kerk gebeurt dit op een verrassende manier, vanuit het perspectief van de vereerder en de verering. Door de tijd heen zijn overeenkomsten en verschillen te zien in het karakter van de verering, en hiermee ook in het soort helden. De bezoeker wordt uitgedaagd zélf een standpunt in te nemen.
Het onderwerp biedt de unieke gelegenheid de kerk zelf tot tentoonstellingsobject te maken door zijn 17de-eeuwse functie als heldenpantheon te versterken. In de kerk bevindt zich immers het praalgraf van De Ruyter zelf en dat van enkele andere Nederlandse helden. Het is het tweede samenwerkingsproject van het Rijksmuseum en De Nieuwe Kerk, na Fashion DNA (2006).
Zonder verering geen held
Heldendom en heldenverering berusten op een behoefte, bij individuele mensen en bij de samenleving als geheel. Iedereen heeft behoefte aan een rolmodel. De held(in) belichaamt een ideaal of staat voor een ideaal, de normen en waarden van een samenleving zijn in de nationale helden terug te vinden. Helden bepalen zo mede de identiteit van het land. Het hangt hierdoor niet alleen van de held(in) zelf af, van zijn of haar daden, of men held is, maar net zo goed van het publiek. Alleen wie als held vereerd wordt, wordt ook als held gezien. Zonder verering geen held. Dat gegeven vormt het uitgangspunt voor de tentoonstelling.
Heldendom en heldenverering zijn bovendien niet eeuwig: helden worden vergeten, raken verguisd, kunnen door de een bejubeld worden en door de ander geminacht. Deze dynamiek is voor de tentoonstelling eveneens essentieel.
Ten slotte is Nederland een land dat per definitie moeite heeft met zijn helden en met heldendom. Heldenverering is in Nederland altijd aanwezig geweest, maar heldendom wordt vaak met wantrouwen of meewarigheid benaderd. ‘Doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg’ is niet voor niets een bekend Nederlands gezegde.
Vijf thema’s
De tentoonstelling kent vijf hoofdthema’s, die alle de verering als leidraad hebben: Held van de Staat, Held van het Volk, Held of niet, Held van Jezelf en Michiel de Ruyter. Het laatste thema gaat over de verering van De Ruyter als overkoepelende held en krijgt een plaats bij zijn grafmonument. De vier andere thema’s zijn onderverdeeld in kleinere ensembles, die steeds fysiek een eigen plek in de kerk krijgen waarin de thema’s worden uitgediept. Zo wordt onder meer ingegaan op intochten, begrafenissen, verzamelingen als aandenken aan helden, merchandise en propaganda, diverse vormen van beeldtaal rond één held, fancultuur en onderscheidingen. De tentoonstelling is als gevolg van het uitgangspunt van de verering ook een aantal dingen niet: géén als heldenverhaal vermomde geschiedenis van Nederland en ook geen heldengalerij.
Objecten
De keuze van de te exposeren objecten is bepaald door de vraag of zij een uiting van verering zijn of verering tonen. Hierbij is in ruime mate van de historische collectie van het Rijksmuseum gebruik gemaakt, maar er zijn ook tientallen bruiklenen van derden in de tentoonstelling opgenomen. Zij bestrijken bij elkaar een periode van ruim 400 jaar; de meest recente voorwerpen zijn 21ste-eeuws. De tentoonstelling gaat dan ook over heldenverering in verleden én heden. De tentoonstelling bevat tal van bijzondere en opvallende schilderijen, beelden, prenten en kunstnijverheid, maar tevens persoonlijke herinneringen, voorbeelden van massacultuur en prominent ook bewegend beeld.
Opvallende vormgeving
Rijksmuseum en De Nieuwe Kerk hebben Marcel Schmalgemeijer aangetrokken om dit veelzijdige thema vorm te geven. Hij is mede uitgekozen vanwege zijn werk in de theaterwereld. Schmalgemeijer heeft een spectaculaire entree ontworpen die de bezoeker meteen in de juiste sfeer brengt. Het middenschip van de kerk fungeert hierdoor bovendien als een centraal plein en podium. Bij de plaatsing van de voorwerpen heeft hij aangesloten bij de bestaande grafmonumenten door elk ensemble een eigen monumentale plaats te geven. De hele kerk wordt voor de tentoonstelling gebruikt en de bezoekers zijn niet gebonden aan een vast circuit.
Website
De tentoonstelling wil een veelomvattend beeld geven van heldenverering in Nederland gedurende de afgelopen vier eeuwen en een platform bieden voor discussie. Hiertoe zoekt de bezoeker in de tentoonstelling zijn eigen weg en vindt hij zijn eigen helden. HELD heeft niet de pretentie compleet te zijn; niet alle denkbare helden komen in de tentoonstelling voor. Op de speciale website (www.held.nl) die bij HELD hoort, heeft iedereen de gelegenheid zijn of haar eigen held(in) toe te voegen en/of commentaar te leveren op helden in de tentoonstelling of op heldendom en –verering in het algemeen. De bezoeker kan ten slotte in de tentoonstelling ook ervaren hoe het is om zélf vereerd te worden.
Boek
Bij de tentoonstelling verschijnt een boek waarin heldenverering in Nederland door verschillende auteurs op uiteenlopende wijze benaderd wordt. Gijs van der Ham, conservator Geschiedenis bij het Rijksmuseum, tevens eindredacteur, neemt het uitgangspunt van de tentoonstelling – zonder verering geen held – onder de loep. Jan Bank, Frans Grijzenhout, Herman Vuijsje en Jaap van Ginneken kijken in hun essays vanuit respectievelijk een historisch, kunsthistorisch, sociologisch en massapsychologisch perspectief naar heldenverering en heldendom in ons land. Ook zal het boek een aantal prikkelende columns bevatten, evenals originele historische teksten over heldenverering in voorbije eeuwen. Vanzelfsprekend nemen in de tentoonstelling opgenomen objecten een belangrijke plaats in de uitgave in, het boek is echter uitdrukkelijk geen traditionele catalogus.
Voor meer informatie:
